Friglerin ölü gömme gelenekleri, Anadolu, Yunan ve Batı kültürlerinden izler taşıyan ancak kendilerine has mimari yeniliklerle zenginleştirilmiş uygulamalara dayanmaktadır. Bu geleneklerin en dikkat çekici ve özgün yapı taşı ise, krallar ile soylular için anıtsal yığma tepelerin (tümülüslerin) kalbine inşa edilen ahşap mezar odalarıdır.
Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Ahşap Odalar
Gömü Şekilleri ve Törenler
Frigler, ölülerini ahşap mezar odalarına doğrudan yerleştirerek (inhumasyon) gömdükleri gibi, özellikle M.Ö. 7. yüzyıldan itibaren Batı etkisiyle ölüleri yakıp (kremasyon) küllerini yine bu ahşap odalara veya küplere yerleştirerek de defnetmişlerdir.
Ankara çevresindeki kazılarda ahşap odalarda gerçekleştirilen kremasyon gömülerine ait örnekler tespit edilmiştir.
Açılamayan Mezar Mimarisi
Yunan ve Lidya tümülüslerinde genellikle taştan yapılan ve dışarıdan mezar odasına ulaşmayı sağlayan bir dromos (geçit) veya krepis (çevre duvarı) bulunurken, Frig tümülüslerinde mezarlar tamamen ahşaptan yapılmış ve kapısız olarak tasarlanmıştır.
Ölüler ve mezar armağanları, ahşap mezar odasının çatısı kapatılmadan önce yukarıdan içeriye indirilmiştir.
Çatı kapatılıp üzeri devasa bir toprak yığınıyla örtüldüğü için bu ahşap odaların yeniden açılması mümkün olmamıştır.
Zengin Ölü Armağanları
Frigler, ölen kişinin öteki dünyada da yaşamını sürdüreceğine inandıkları için ahşap mezar odalarını;
- tunç kazanlar,
- fibulalar (çengelli iğneler),
- ahşap mobilyalar,
- yiyecek ve içecek kapları
ile donatmışlardır.
Bu eserler, ahşap odaların büyük ölçüde korunarak günümüze ulaşması sayesinde Frig marangozluğu ve maden işçiliğinin en önemli kanıtları arasında yer almaktadır.
Ahşap Mezar Odalarının İnşa Süreci ve Mühendisliği
Yapım Aşamaları
Tipik bir Frig tümülüsünde süreç, dikdörtgen bir çukur açılarak içine ahşap bir mezar odasının inşa edilmesiyle başlardı.
Ölü ve mezar hediyeleri yerleştirildikten sonra semerdam biçimindeki ahşap çatı kapatılırdı.
Daha sonra:
- ahşap yapıya gelen baskıyı azaltmak amacıyla önce moloz taşlardan küçük bir tepe oluşturulur,
- bunun üzeri kalın bir kil tabakasıyla kaplanır,
- en son ise kuru toprak yığılarak tümülüs tamamlanırdı.
Ahşap Malzeme Kullanımı
Frig marangozları, yaşadıkları bölgelerin zengin ormanlarından yararlanarak mezar odalarını çivi kullanmadan, gelişmiş geçme ve birleştirme teknikleriyle inşa etmişlerdir.
Taşıyıcı kirişlerde özellikle;
- siyah çam,
- sedir,
- ardıç
ağaçları tercih edilmiştir.
Soygunlara Karşı Önlemler
Devasa toprak yığınının altında kalan mezar odası büyük tümülüslerde çoğunlukla merkeze yerleştirilirken, daha küçük tümülüslerde mezar soyguncularını yanıltmak amacıyla oda bilinçli olarak merkezden uzak noktalara inşa edilmiştir.
Anıtsal Örnekler
Midas (Büyük) Tümülüsü
Frig ahşap mimarisinin başyapıtı olan bu mezar odası, diğer tümülüslerden farklı olarak bir çukur içine değil, doğrudan zemin seviyesine inşa edilmiştir.
Sedir ve çam kütüklerinden yapılan yaklaşık 15,75 metrekarelik bu oda, yaklaşık 80 santimetre kalınlığında kaba kireçtaşı duvarlarla çevrilmiştir.
Mezar odasının içinde, dört büyük çam bloğuyla güçlendirilmiş devasa bir sediri andıran açık ahşap tabut/yatak bulunmuştur.
Bu yapı, günümüzde dünyanın ayakta kalmayı başarmış en eski ahşap yapısı olarak kabul edilmektedir.
Tatarlı Tümülüsü (Afyonkarahisar)
Tatarlı Tümülüsü, ahşap mezar odalarının yalnızca mimari değil aynı zamanda sanatsal eserler olarak da değerlendirildiğini göstermektedir.
Ardıç kalaslarıyla inşa edilen mezar odasının iç duvarları;
- sfenksler,
- savaşçılar,
- savaş arabaları,
- geometrik bezemeler
ile boyanarak süslenmiştir.
Bu özellikleriyle Tatarlı Tümülüsü, Frig resim sanatı ile ahşap mimarisinin birlikte görüldüğü en önemli örneklerden biridir.
Sonuç
Friglerin Ahşap Mezar Odaları, Lidyalılar ve Yunanlılardan farklı olarak Anadolu'da geliştirdikleri kapısız, mühürlü ve yeniden açılması mümkün olmayan özgün bir gömü geleneğini temsil etmektedir. Zengin orman kaynaklarının ileri marangozluk teknikleriyle birleşmesi sonucu ortaya çıkan bu yapılar, Frig aristokrasisinin ahiret inancını, mühendislik bilgisini ve ahşap işçiliğindeki ustalığını günümüze taşıyan en önemli kültürel miraslardan biridir.