Frig Uygarlığı'nda Din ve İnanış Sistemi
Friglerin din ve inanış sistemi, kökeni Neolitik Çağ'a ve Hititlere dayanan yerel Anadolu kültürünün, kendi Hint-Avrupa (Balkan) gelenekleriyle harmanlanmasından doğan eşsiz bir sentezdir.
Toplumun tarım ve hayvancılıkla olan güçlü bağı, inanç sistemlerinin merkezine bereket, çoğalma ve doğa güçlerini yerleştirmelerine neden olmuştur.
Ana Tanrıça: Kybele (Matar)
Frig panteonunun ve inanç dünyasının mutlak hakimi, doğurganlığın, vahşi doğanın, kentlerin ve bereketin simgesi olan Ana Tanrıça Kybele'dir.
Frigler ona genellikle "Dağların Anası" anlamına gelen Matar Kubileya veya Agdistis adını vermişlerdir.
Vahşi doğa üzerindeki hakimiyetini simgelemek üzere, genellikle aslanlar ve yırtıcı kuşlar eşliğinde ya da aslanların koruduğu bir tahtta otururken tasvir edilmiştir.
Frigler, Kybele'ye tapınmak için kapalı tapınak binaları yerine; dağların zirvelerinde, su kaynaklarının yakınında ve ormanlık alanlarda anıtsal açık hava kutsal alanları (fasadlar) inşa etmişlerdir.
Kayalara megaron planlı evlerin cepheleri şeklinde oyulan bu anıtların (Örneğin Midas Anıtı) merkezinde, tanrıçanın heykelinin veya idolünün yerleştirildiği merkezi bir niş bulunur ve bu kayalar tanrıçanın evi, doğanın ta kendisi olarak kabul edilirdi.
Attis: Yaşam, Ölüm ve Dirilişin Sembolü
Kybele kültünün ayrılmaz bir parçası, onun sevgilisi ve hizmetkârı konumundaki bitki ve bereket tanrısı Attis'tir.
Efsaneye göre çift cinsiyetli Agdistis'in (Kybele'nin bir formu) kesilen organından biten badem ağacının meyvesini göğsüne koyan bakire Nana'nın hamile kalmasıyla doğan Attis, doğada keçiler tarafından emzirilip büyütülmüştür.
Attis'in mitolojik öyküsü trajik bir sonla biter.
Pessinus kralının kızıyla evlenmek üzereyken düğününe Agdistis'in (Kybele'nin) aniden gelmesiyle aklını yitiren Attis, bir çam ağacının altında kendini hadım eder ve kan kaybından ölür.
Onun toprağa akan kanından doğanın uyanışını simgeleyen menekşeler açmış, Kybele ise sevdiğinin bedeninin çürümesine dayanamayarak onu her daim yeşil kalan bir çam ağacına dönüştürmüştür.
Attis, Frig inancında doğanın yaşam döngüsünü temsil eder.
Kış aylarında yaprakların dökülüp doğanın ölmesi Attis'in kendini hadım edip ölmesiyle, ilkbaharda doğanın yeniden canlanması ise onun yeniden dirilişiyle özdeşleştirilmiştir.
Bu inanç doğrultusunda her yıl Mart ayında dini festivaller düzenlenir; kesilen bir çam ağacı yün bantlar ve menekşelerle süslenerek Attis'in ölümü için acı içinde yas tutulur (Dies Sanguinis), ardından Hilaria adı verilen neşe gününde onun ilkbaharla birlikte uykusundan uyanışı büyük bir coşku ve şölenlerle kutlanırdı.
Panteondaki Diğer Önemli Tanrılar
Ana Tanrıça merkezli bir dinleri olmasına rağmen Frigler, Hint-Avrupa köklerinden de getirdikleri çok tanrılı bir sisteme sahiplerdi.
Sabazios
Yunanlıların Zeus veya Dionysos ile eş tuttukları Frig gök ve güneş tanrısıdır.
Genellikle at üzerinde tasvir edilen (Atlı Tanrı) Sabazios'un, elindeki güç asasıyla insanlara tarımı ve hayvanları evcilleştirmeyi öğrettiğine inanılırdı.
Kimi betimlemelerde Kybele'nin kutsal hayvanı olan boğayı ezerken gösterilmesi, iki tanrısal kült arasındaki gerilime işaret etmektedir.
Men
Omuzlarının arkasından yükselen bir hilal (ay) ile tasvir edilen Ay Tanrısı'dır.
Kökeninin Mezopotamya ve Hititlere (Arma) dayandığı düşünülen Men, aynı zamanda hastalıkları iyileştirdiğine inanılan bir şifa tanrısıdır.
Pan (Marsyas)
Kırların, orman varlıklarının ve çobanların tanrısıdır.
Yarı insan yarı keçi formundaki bu mitolojik varlık, hem kaval/flüt çalan eğlenceli ve çapkın yapısıyla hem de attığı çığlıklarla düşmanlara "panik" aşılayan ürkütücü gücüyle bilinirdi.
Müzik yarışması efsanesinde Apollo'ya yenilip derisi yüzülen Marsyas da bu kültle doğrudan bağlantılıdır.
Rahipler (Galli) ve İbadet Ritüelleri
Frig tapınım ritüelleri, düzenli ve sakin Yunan ritüellerinin aksine son derece mistik, coşkulu ve gürültülüydü.
Törenlerde çift borulu kaval (aulos), ziller, tefler ve Frigyen modunda çalınan müzikler eşliğinde kendinden geçerek yapılan çılgınca danslar yer alırdı.
Pessinus'taki baş tapınakta görev yapan ve Archigallos önderliğindeki Galli (veya Gallos) adı verilen baş rahipler, inançlarının bir gereği olarak efsanedeki Attis'i taklit eder ve trans halindeyken kendilerini hadım ederlerdi.
Hadım edildikten sonra kadınsı kıyafetler giyen, saçlarını uzatan ve takılar takan bu rahipler, Ana Tanrıça'ya olan mutlak bağlılıklarını bu bedensel kurban ile kanıtlarlardı.
Ayrıca Kybele onuruna boğa kurban etme (taurobolium) ve "omphaloslu kâseler" ile tanrılara sıvı (libasyon) sunma pratikleri de dinsel törenlerin önemli bir parçasıydı.
Ahiret ve Ölü Gömme İnancı
Friglerin, ruhun ölümsüzlüğüne ve ölümden sonraki yaşama dair son derece gelişmiş bir inançları vardı.
Bu ahiret inancının en somut kanıtı, aristokratları ve kralları için inşa ettikleri Tümülüs adı verilen yapay tepe mezarlar ile dağlık alanlara oydukları anıtsal kaya mezarlarıdır.
Ölen krallar ve soylular, yeraltındaki ahşap mezar odalarına; ahirette kullanmaları veya cenaze şölenini devam ettirmeleri inancıyla tunç kazanlar, değerli fibulalar, geometrik desenli ahşap mobilyalar ve yiyecek kapları gibi çok zengin "ölü hediyeleri" ile birlikte defnedilmişlerdir.