Ölü Gömme Gelenekleri bağlamında Frig Uygarlığı’nın en çarpıcı ve anıtsal yansıması, kral ve elit kesim için inşa ettikleri "Tümülüs" (yapay tepe mezar) mimarisidir. Anadolu'da Friglerden önce görülmeyen bu ölü gömme geleneği, Friglerin anavatanı olan Trakya, Makedonya ve Balkanlar'dan (kurgan kültürü) Anadolu'ya taşınmıştır.
1. Özgün Ahşap Mimari ve Güvenlik (Soygun Önlemleri)
Frig tümülüsleri, çağdaşı olan veya daha sonra inşa edilen Lidya ve Helen tümülüslerinden belirgin yapısal farklarla ayrılmaktadır.
Taş Yerine Ahşap
Lidya tümülüslerinde mezar odaları taş bloklardan yapılırken, Frig tümülüslerinin kalbinde karaçam, ardıç veya sedir kütüklerinden inşa edilmiş ahşap mezar odaları yer alır.
Kapısız ve Tek Kullanımlık Yapı
Frig tümülüslerinde mezar odasına dışarıdan geçit veren bir koridor (dromos) veya çevre duvarı (krepis) bulunmaz. Ölü ve zengin mezar hediyeleri, ahşap odanın çatısı kapatılmadan önce yukarıdan (tabandan) içeriye indirilmiş, ardından çatı kapatılıp üzeri kalın bir kil, moloz ve toprak yığınıyla örtülmüştür.
Bu yöntem, mezarın bir daha açılmasını olanaksız kılarak mezarların sadece tek bir kişinin gömülmesine (tek kullanımlık olmasına) neden olmuştur.
Soygunculara Karşı Önlem
Devasa toprak yığını (tümülüs) altındaki ahşap odanın yerinin defineciler tarafından kolayca bulunmasını engellemek amacıyla, oda bazen tümülüsün tam merkezine değil, merkezden uzak noktalara (asimetrik olarak) inşa edilmiştir.
Ayrıca mezar odasının üzerine dökülen yaş kil tabakası kuruduğunda sertleşerek hem basınca karşı dayanıklılık sağlamış hem de içeriye su ve hava sızmasını engellemiştir.
2. Gömü Şekilleri, Mezar Hediyeleri ve Cenaze Şöleni
Friglerin tümülüs gömülerinde ölüm bir son değil, bir "dünya değiştirme" olarak kabul edilmiş ve güçlü bir ahiret inancı sergilenmiştir.
İnhumasyon ve Kremasyon
Erken dönemlerde ölülerin ahşap bir yatak (kline) üzerine yatırıldığı inhumasyon (doğrudan gömü) yöntemi en yaygın gelenekti.
Ancak M.Ö. 7. yüzyılın sonlarına doğru batıdan (İyonya) gelen etkilerle ölülerin yakıldığı kremasyon geleneği de tümülüslerde (özellikle Ankara'daki bazı örneklerde) görülmeye başlanmıştır.
Ölü Hediyeleri ve Ziyafet
Ölülerin yanına ahirette kullanmaları için muazzam zenginlikte ahşap mobilyalar (masalar, tabureler, sehpalar), tunç kazanlar, fibulalar, silahlar ve çocuk mezarlarında oyuncaklar bırakılmıştır.
Trak-Balkan kökenli atalarından gelen bir adet olarak, ölüyü defnetmeden önce mezar odasının yanında büyük bir cenaze şöleni (ziyafeti) düzenlenmiş; şölenden arta kalan et, şarap ve bira gibi yiyecek/içecek kalıntıları kaplarla birlikte ölünün yanına bırakılmıştır.
3. En Önemli Frig Tümülüsleri
Başkent Gordion ve çevresi 100'den fazla yapay tepe ile tümülüs mimarisinin merkezidir. Ayrıca Ankara (Örn: ODTÜ Tümülüsleri), Yozgat (Kerkenes) ve Afyon çevresinde de yoğun tümülüs grupları mevcuttur.
Midas Tümülüsü (MM Tümülüsü)
53 metre yüksekliği ve 300 metre çapıyla Lidya'daki Alyattes Tümülüsü'nden sonra Anadolu'nun en büyük ikinci tümülüsüdür.
Bu mezar, zemin seviyesinde inşa edilmiş ve dünyada bugüne ulaşan en eski ahşap yapı olma özelliğini taşıyan devasa bir mezar odasına sahiptir.
İçerisinden 60 yaşlarında, 1.59 boylarında bir erkeğe ait iskelet (Midas ya da babası Gordios olduğu düşünülür) ve tunç siren kulplu kazanlar, efsanevi ahşap pagoda masalar ve makara kulplu kâseler çıkmıştır.
Gordion P ve W Tümülüsleri
W tümülüsü (M.Ö. 9. yy) bilinen en erken örnektir ve içerisinden tunç/deri kemerler çıkmıştır.
P Tümülüsü ise yaklaşık 5 yaşında bir çocuğa aittir; içerisinden zarif ahşap mobilyalar (oyuncak boyutunda) ve Geç Hitit etkili aslan heykelcikleri çıkmıştır.
Tatarlı Tümülüsü (Afyonkarahisar)
M.Ö. 6. yüzyıla tarihlenen bu tümülüs, ahşap mezar odasının kalasları üzerine resmedilmiş boyalı frizleriyle (savaş arabaları, sfenksler ve savaşçı figürleri) Frig ölü gömme sanatının en eşsiz örneklerinden biridir.
Sonuç
Özetle, "Ölü Gömme Gelenekleri" içinde tümülüsler; Frig aristokrasisinin gücünü simgeleyen, Balkan kurgan geleneğinin Anadolu'nun kereste ustalığıyla buluştuğu, ardında Lidyalılara ve Romalılara miras kalan eşsiz bir mimari ve inanç abidesidir.